دکتر ماشاءاله بناء نیاسری

تفاوت «حقوق اقتصادی» و «تحلیل اقتصادی حقوق»

The Difference between "Economic Law" & "Economic Analysis of Law"

در میان بسیاری از حقوق خوانان، و گاه حتی حقوقدانان، بین دو اصطلاح «حقوق اقتصادی» و «تحلیل اقتصادی حقوق» که در خاستگاه اصلی آن، یعنی ایالات متحدۀ آمریکا با نام «جنبش حقوق و اقتصاد» نیز شناخته شده است، اشتباه می شود. متأسفانه چند دهه ای است که عمدتاً در اثر بورسیه های شبهه ناک، توسعۀ علمی حقوق در ایران بعضاً به دست نا اهلان افتاده است، و کراراً خلط مفاهیم شناخته شدۀ علم حقوق در سطح جهانی را در ایران شاهدیم که این یک نمونۀ آن است. «حقوق اقتصادی» (Droit Économique) مفهومی فرانسوی است که به تخصصی شدن موضوعی علم حقوق اشارت دارد، و لزوماً تحوّل متدیک در علم حقوق را باز نمی تاباند، حال آنکه «تحلیل اقتصادی حقوق» (Economic Analysis of Law) یا «حقوق و اقتصاد» (Law & Economics) مفهوم یا بهتر است بگوییم نهضت و جنبشی آمریکایی است که اشاره به تحوّل روش شناختی در علم حقوق دارد. تحلیل اقتصادی حقوق، مطالعه ای میان رشته ای است، چندان که در این ترکیب «تحلیل اقتصادی» بیانگر متد و روش مطالعۀ موضوعات، و «حقوق» نمودار موضوعات حقوقی است که مورد تحلیل اقتصادی واقع می شوند. به زعم بنیانگذاران مکتب «حقوق و اقتصاد» تمام عرصۀ علم حقوق، از حقوق کیفری و حقوق خانواده گرفته تا حقوق مدنی و حقوق تجارت ممکن است موضوع تحلیل های اقتصادی این مکتب واقع شوند. به طور خلاصه، «حقوق اقتصادی» عمدتاً نگاه «درونی» به مسائل حقوق تجاری است، حال آنکه «تحلیل اقتصادی حقوق» نگاه بیرونی (نگاه از دریچۀ علم اقتصاد) به هر بخش از علم حقوق (اعم از حقوق عمومی یا حقوق خصوصی و حقوق داخلی یا حقوق بین المللی) می باشد. «حقوق اقتصادی» را در نهایت می توان ترکیب و آمیزه ای از «حقوق خصوصی» و «حقوق عمومی» دانست که گاه در تبیین موضوعات آن از «نظریۀ اقتصادی» نیز یاری گرفته می شود.